Digeriñ al lañser pennañ

Kemmoù

Wikicode
:[[Restr:Confusion colour.svg|20px]]''Evit sterioù all, gwelet [[USA (disheñvelout)]], [[Stadoù Unanet|Stadoù-Unanet (disheñvelout)]]''
<hr>
<HR noShade>
{| class="infobox" style="font-size:90%;"
 
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=250 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%"
|colspan="2"|<center><big>'''''United States of America'''''</big><br />'''Stadoù-Unanet Amerika'''</center>
|-
{{Infobox/Titl|''United States of America''<br>Stadoù-Unanet Amerika|b31d31|talbenn map|fff}}
| style="background:#efefef;" align="left" colspan=2 |
|- align="center"
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="padding-top: 0.5em;"
| colspan="2" |
{|
|-
| align="center" width="125px50%" | [[Restr:Flag of the United States.svg|125px|Banniel SUA]]
| align="center" width="110px50%" | [[Restr:US-GreatSeal-Obverse.svg|85px|Siell SUA]]
|-
| align="center" width="125px50%" | <small>'''[[Banniel Stadoù-Unanet Amerika|Banniel]]'''</small>
| align="center" width="110px50%" | <small>'''[[Ardamezouriezh|Siell'''<!-- '''Skod-ardamez''' --><!-- '''Ardamezioù''' --></small>]]
|-
| align="center" colspan=2 | [[Restr:LocationUSA.png|250px]]
|}
|- align="center"
|-bgcolor=#efefef
| colspan="2" | [[Restr:LocationUSA.png|280px]]
| align="center" colspan=2 | [[Kan broadel]]'''
|- bgcolor="#efefef"
| colspan="2" align="center" | '''[[Kan broadel]]'''
|- align="center"
| colspan="2" | ''The Star-Spangled Banner''<br><small>"Ar banniel steredek"</small><br>[[Restr:Star Spangled Banner instrumental.ogg]]
|- bgcolor="#efefef"
| colspan="2" align="center" | '''[[Sturienn]]'''
|- align="center"
| colspan="2" | Ofisiel : ''"In God We Trust"''<br><small>"E Doue e fiziomp"</small><br>Hengounel : ''"E Pluribus Unum"''<br><small>"Diwar lies, unan"</small>
|- bgcolor="#b31d31"
| colspan="2" align="center" style="color:#fff;" | '''Melestradur'''
|-
| '''[[Kêr-benn]]''' || [[Washington D.C.]]<br><small>[https://www.google.com/maps/place/38%C2%B053'42.0%22N+77%C2%B002'12.0%22W/@38.8950041,-77.0388554,13z/data=!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d38.895!4d-77.0366667 38° 53' 42" N 77° 02' 12" W]</small><br>
|-
| '''Kêr vrasañ'''|| [[New York City]]<br><small>[https://www.google.com/maps/place/40%C2%B039'51.0%22N+73%C2%B056'19.0%22W/@40.6641707,-73.9407998,11z/data=!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d40.6641667!4d-73.9386111 40° 39' 51" N 73° 56' 19" W]</small>
|-
| '''Yezhoù ofisiel''' || Hini ebet. <ref>Ar saozneg eo yezh ofisiel 28 Stad da nebeutañ, hervez ar ster a roer d'ar ger "ofisiel". Saozneg ha [[Hawaiieg]] zo ofisiel e Stad [[Hawaii]].</ref>
|-
| '''Yezh vroadel''' || Saozneg (''[[de facto]]'') <ref>Ar saozneg eo ''de facto'' yezh gouarnamant SUA hag ar yezh nemeti a vez komzet er gêr gant 80% eus an Amerikaned koshoc'h eget 5 bloaz. Ar [[spagnoleg]] eo an eil yezh komzet ar muiañ.</ref>
|-
| '''[[Gouarnamant]]''' || [[Republik]] kevreadel
|-
| '''Prezidant :''' || [[Donald Trump]]<br>([[Strollad Republikan (Stadoù-Unanet)|Strollad Republikan]])
|-
| '''Korf-lezenniñ'''<br> Kambre izelañ<br>• Kambr uhelañ || [[Kongres ar Stadoù-Unanet]]<br>[[Kambr an Dilennidi (SUA)|Kambr an Dilennidi]]<br>[[Sened (SUA)|Sened]]
|-
| '''Dizalc'hiezh'''<br>• Disklêriet<br>• Anzavet<br>• Bonreizh e pleustr || {{Rouantelezh-Unanet}}<br>[[4 a viz Gouere]] [[1776]]<br>[[3 a viz Gwengolo]] [[1783]]<br>[[21 a viz Even]] [[1788]]
| align="center" | ''The Star-Spangled Banner''<br /><small>"Ar banniel steredek"</small><br />
|- bgcolor="#b31d31"
[[Restr:Star Spangled Banner instrumental.ogg]]
| colspan="2" align="center" style="color:#fff;" | '''Douaroniezh'''
|-bgcolor=#efefef
| align="center" colspan=2 | '''Ger-stur broadel'''
|-
| '''Gorread''' (renk)<br>• Hollek<br>• Dour (%) || 9 833 517 km² (4<sup>re</sup>) <ref>Goude [[Rusia]], [[Antarktika]] ha [[Kanada]]. Gorread jedet diwar ar 50 Stad + [[Washington D.C.|District of Columbia]], hep an tiriegezhioù diavaez.</ref><br>6,76
| align="center" | Ofisiel : ''"In God We Trust"''<br /><small>"E Doue e fiziomp"</small><br />Hengounel : ''"E Pluribus Unum"''<br /><small>"Diwar lies, unan"</small>
|-bgcolor=#efefef
| align="center" colspan=2 | '''[[Kêr-benn]]'''
|-
| '''[[Poblañs]]''' (renk)<br>([[2012]], brasjedet) || 329 256 465 (3<sup>de</sup>)
| align="center" | [[Washington D.C.]]<br />
<small>38° 53' 42" N — 77° 02' 12" W</small><br />
----
'''Kêr vrasañ'''<br />
[[New York City]]<br />
<small>40° 39' 51" N — 73° 56' 19" W</small>
|-bgcolor=#efefef
| align="center" colspan="2" | '''Yezhoù ofisiel'''
|-
| '''[[Stankted ar boblañs|Stankter]]''' || 33,48 ann. /km²
| align="center" | Hini ebet.<sup>(1)</sup><br />
|- bgcolor="#b31d31"
----
| colspan="2" align="center" style="color:#fff;" | '''Armerzh'''
'''Yezh vroadel'''<br />
Saozneg ''(de facto)''<sup>(2)</sup>
|-bgcolor=#efefef
| align="center" colspan="2" | '''[[Gouarnamant]]'''<br />[[Republik]] kevreadel
|-
| '''[[Moneiz]]''' || [[dollar SUA]] (US$)
| • ''Prezidant :'' [[Donald Trump]] ([[Strollad Republikan (Stadoù-Unanet)|Strollad Republikan]])<br />
• ''Besprezidant :'' [[Mike Pence]]<br />
• ''Penn ar Parlamant :'' Paul Ryan<br />
• ''Maodiern ar Justis :'' John Roberts
|-bgcolor=#efefef
| align="center" colspan="2" | '''Korf-lezenniñ'''<br />[[Kongres ar Stadoù-Unanet]]
|-
| '''[[Produadur diabarzh gros|PDG]]''' <small>([[2017]])</small><br>• Hollek (renk)<br>• Dre zen (renk) || <br>US$ 19,49 x 10<sup>12</sup> (2)<br>US$ 59 800 (19)
| • ''Bodadenn uhelañ :'' [[Sened (SUA)|Sened]]<br />
• ''Bodadenn izelañ :'' [[Kambr an Dilennidi (SUA)|Kambr an Dilennidi]]
|-bgcolor=#efefef
| align="center" colspan="2" | '''Dizalc'hiezh'''<br />
diouzh ar [[Rouantelezh-Unanet]]
|-
| '''Feur kreskiñ gwirion''' || 2,2 % <small>([[2017]])</small> (145<sup>vet</sup>)
| • ''Disklêriet :'' 4 a viz Gouere [[1776]]<br />
|- bgcolor="#b31d31"
• ''Anzavet :'' 3 a viz Gwengolo [[1783]]<br />
| colspan="2" align="center" colspan="2" style="color:#fff;" | '''Titouroù all'''
• ''Bonreizh e pleustr :'' 21 a viz Even [[1788]]
|-bgcolor=#efefef
| align="center" colspan="2" | '''Gorread'''
|-
| '''[[Gwerzhid-eur]]''' || [[UTC]] -5 da -10<br>• Hañv : [[UTC]] -4 da -10
| • Hollek : 9 826 676 km² (3<sup>de</sup> er bed<sup>(3)</sup>)<br />
• Dour (%) : 6,76
|-bgcolor=#efefef
| align="center" colspan="2" | '''Poblañs'''
|-
| '''[[Kod ISO 3166]]'''|| US
| • [[2012]] (brasjedet) : 314 785 000 (3<sup>de</sup> er bed)<br />
• Stankter : 33,7 /km²
|-bgcolor=#efefef
| align="center" colspan="2" | '''Armerzh''' ([[2011]], brasjedet)
|-
| '''[[Pellgomz]]''' || +1
| • [[Moneiz]] : [[dollar SUA]] (US$)<br />
• [[Kenderc'h broadel kriz|KBK]] ([[Kevatalder ar barr prenañ|KBP]]) : US$ 1 508 miliard (2<sup>vet</sup>)<br />
• KBK - Feur kreskiñ gwirion : 1,8 % (157<sup>vet</sup> er bed)<br />
• KBK dre zen : US$ 48 300 (11<sup>vet</sup> er bed)
|-bgcolor=#efefef
| align="center" colspan="2" | '''Eur'''
|-
| '''[[Internet|Kod Internet]]''' || .us .gov .mil .edu
| • Gwerzhid-eur : [[UTC]] -5 da -10<br />
• Hañv : [[UTC]] -4 da -10
|-
| colspan="2" | <hr>
|-bgcolor=#efefef
| align="center" colspan="2" | '''[[Pellgehenterezh]]'''
|-
| '''[[Internet]]''' || [https://www.usa.gov/ www.usa.gov]
| • [[Kod ISO 3166]] : US<br />
• [[Pellgomz]] : +1<br />
• [[Internet]] : .us .gov .mil .edu
|-
| colspan="2" | <hr>
|<small>Andon : [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html ''CIA - The World Factbook''] {{en}} 18/11/2012</small>
|-
| colspan="2" | <small>Andon : {{en}} [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html ''CIA - The World Factbook'' (07 KZU 2018)]</small>
| align="center" colspan="2" | Kartenn
|-
| colspan="2" | <hr>
|[[Restr:Map of USA DC.svg|Map of USA DC|250px]]
|-
| colspan="2" align="center" | [[Restr:Map of USA DC.svg|Map of USA DC|280px]]
| align="left" colspan="2" |
<small>'''1.''' Ar saozneg eo yezh ofisiel 28 Stad da nebeutañ, hervez ar ster a roer d'ar ger "ofisiel". Saozneg ha [[Hawaiieg]] zo ofisiel e Stad [[Hawaii]].<br />
'''2.''' Ar saozneg eo ''de facto'' yezh gouarnamant SUA hag ar yezh nemeti a vez komzet er gêr gant 80% eus an Amerikaned koshoc'h eget 5 bloaz. Ar [[spagnoleg]] eo an eil yezh komzet ar muiañ.<br />
'''3.''' Goude [[Rusia]] ha [[Kanada]]. Gorread jedet diwar ar 50 Stad + [[Washington D.C.|District of Columbia]], hep an tiriegezhioù diavaez.</small>
|}
Ur vro etre ar [[Meurvor Atlantel]] hag ar [[Meurvor Habask]] en [[Amerika an Norzh]] eo '''Stadoù-Unanet Amerika''' ([[saozneg]]: ''United States of America'') ([[teskanv]]: '''SUA''', [[saozneg]]: ''USA''), stumm berr: '''(ar) Stadoù-Unanet''' ((''the'') ''United States''). Aliezik e vez graet ''[[Amerika]]'' pe ''Bro-Amerika'' ivez dre verrdro, ha gant an teskanv amerikanek USA. Abaoe deroù an {{XXvet kantved}} eo ar Stadoù-Unanet ar [[riez]] c'halloudusañ er bed.
 
Un ezel diazezer eus [[Aozadur ar Broadoù Unanet]] (ABU) eo hag emañ ar sez anezhañ e [[New York City|New York]]. Un ezel padus eus Kuzul Surentez ABU eo.<br /> Broudet en deus ar gouarnamant amerikan ar broioù a fell dezho lakaat un harz d'an [[Unaniezh Soviedel]] da sinañ e 1945 [[Aozadur Feur-emglev Norzh-Atlantel|Aozadur Feur-emglev Norzhatlantel]].
 
Roet eo bet an anv Amerika diwar hini an [[ergerzhour]] [[Italia|italian]], [[Amerigo Vespucci]].
 
== Douaroniezh ==
Trede brasañ bro ar bed eo ar Stadoù-Unanet war-lerc’h [[Rusia]] ha [[Kanada]] hag a-raok [[Republik Poblek Sina]]. An tiriad amerikan, en em led war 7  % eus douaroù divoret ar blanedenn, zo ken bras ha kevandir Europa. Gorread ar Stadoù-Unanet zo 17 gwech kement ha hini Frañs ar c’hevandir. Brasoc’h eget Frañs eo stad [[Alaska]] pe hini [[Texas]]. Ar bloc’had 48 stad, da lavaret eo an holl stadoù war-bouez [[Alaska]] ha [[Hawaii]], a vez anvet « ''Mainland'' » a-wechoù, zo dezhañ ur stumm hag a denn d'ur pempkorneg, hag en em led war 4 gwerzhid-eur. 4  500 km hed zo etre ar Meurvor Atlantel (reter) hag ar Meurvor Habask (kornôg) <ref> J.-Y. Cleach [...], “La puissance américaine” p.104 </ref>. 2  500 km, a-hend-all, zo etre harzoù Kanada hag harzoù Mec’hiko. Ar stêr [[Missouri (stêr)|Missouri]] hag ar stêr [[Mississippi (stêr)|Mississippi]] a zo 6  000 km a hed ganto o-div ha redek a reont dre greiz ar ''mainland''. Ken hir int o-div hag ar stêr [[Amazon]] a zo o redek e [[Suamerika]].
=== Harzoù gant broioù all ===
12 034 km harzoù
<ref name = cia>sourceAndon : [https://cia.gov/cia//publications/factbook/geos/us.html CIA - The World Factbook]</ref>:
* 8 893 km gant [[Kanada]] (en o mesk 2 477 km gant [[Alaska]])
* 3 141 km gant [[Mec’hiko]]
[[Restr:Mesquite Sand Dunes in Death Valley.jpg|thumb|[[Traoñienn ar Marv]], al lec’h izelañ ha tommañ eus ar Stadoù-Unanet]]
* Un nebeud lec'hioù dibar:
** '''Ar beg uhelañ''' : [[Menez Denali|Denali]] en Alaska (6  168 metr)
** '''Al lec’h izelañ''' : [[Badwater]] e [[Traoñienn ar Marv]] e Kalifornia (- 86 metr)
** '''Ar stêr bennañ''' : ar [[Missouri (stêr)|Missouri]]-[[Mississippi (stêr)|Mississippi]] zo ouzhpenn 6 000 km hed dezhi.
** '''An uhelderioù pellañ''': - 86 m > + 6 194 m
==== Torosennadur ====
[[Restr: Snakeriver.jpg|thumb|right|[[Snake River]] ha [[Grand Teton]], [[Wyoming]]]]
Liesseurt eo torosennadur ar Stadoù-Unanet:
 
Torosennadur ar Stadoù-Unanet zo er reter hag en em led a norzh da su dreist-holl.
 
Er C'hornôg emañ ar [[Menezioù Roc'hellek]] (''Rocky Mountains''), al [[Lammoù-dour]] hag ar [[Sierra Nevada]], 4  500 metr well-wazh a uhelder dezho. En o zouez emañ plateizioù ha diazadoù [[Colorado]].
 
Plaenennoù ha plateizioù bras-ec’hon kreiz ar Stadoù-Unanet zo hollad ar stêrioù [[Mississippi (stêr)|Mississippi]] ha [[Missouri (stêr)|Missouri]] o redek enno. Eus an dibab eo an douaroù enno ivez.
 
Er reter ez eus menezioù kozh, an [[Appalachoù]] (''Appalaches'') o anv, dezho 2  300 metr a uhelder. Plaenennoù strizh zo e-touez ar menezioù-se hag ar Meurvor Atlantel.
==== Menezioù-tan ====
[[Restr:MtHood TrilliumLake.jpg|thumb|Menez Hood, Oregon]]
An holl zoareoù hinoù a ren war ar Stadoù-Unanet, eus ar yenañ ([[hinad pennahelel]] en Alaska) d'an tommañ ([[Traoñienn ar Marv]]), eus ar glepañ (Gwalarn, ([[Washington (Stad)|Stad Washington]]) d’ar sec’hañ (hinad krin ha gouelec’hioù er Mervent). Gant an hinoù hag an torosennadurioù a bep seurt zo bet er Stadoù-Unanet ez eus bet stummet maezioù ha rannvroioù liesseurt enno.
==== Stêrioù ====
[[Restr:Grand_Canyon_from_Moran_Point.jpeg|thumb|right| [[Grand Canyon]]]]
* Missouri-Mississippi : 6 270 km
* [[Missouri (stêr)|Missouri]] : 4 370 km
* [[Tennessee (stêr)|Tennessee]] : 1 049 km
==== Lennoù ====
[[Restr:Great Lakes from space.jpg|thumb|right|Skeudenn dre loarell eus al Lennoù Bras]]
Gorread hollek al [[Lennoù Meur Amerika|Lennoù Bras]] zo war-dro 250  000 km², bezet an hanter eus gorread Frañs ar c’hevandir.
* Roll al Lennoù meur, eus an hini vrasañ d'an hini vihanañ :
** [[Lenn Superior]]
==== Kêrioù ha niver an dud enno ====
En tu all d’an tri c’hard eus an dud zo o chom e kêr er Stadoù-Unanet. [[megalopolenn]] [[BosWash]] zo e biz ar vro.
* Roll an tolpad-kêrioù pennañ eus ar Stadoù-Unanet, o stad kevreat hag an niver a dud zo o chom enno <ref>sourceAndon : [http://www.populationdata.net/palmaresvilles.php populationdata.net]</ref> :
[[Restr:Hollywood boulevard from kodak theatre.jpg|thumb|180 px|right|Los Angeles, Kalifornia]]
[[Restr:DowntownChicagoILatNight.jpg|thumb|Chicago, Illinois]]
C’hwennet e voe an Indianed gant ar c’hleñvedoù-red (brec’h, ruzell) a oa bet degaset gant an difraosterien. Miliadoù a Indianed all a voe lazhet en ur vrezeliañ gant Europiz ivez. E-pad ar brezel brasañ ez aloubas ar Vreizhveuridi tiriadoù ar C’hallaoued hag e-se e oant deuet a-benn da zaougementiñ gorread an douaroù a oa dalc'het ganto betek ar mare-se.
 
[[Restr:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|right|DiskleriadurDisklêriadur Dizalc'hidigezh ar Stadoù-Unanet]]
 
Trizek trevadenn vreizhveuriat a c’hounezas o dizalc’hiezh diouzh Breizh-Veur d'ar [[4 Gouere|4 a viz Gouere]] [[1776]]. Degemeret e voe ganto [[Bonreizh Stadoù-Unanet Amerika]] e [[1787]]. Ar vonreizh kentañ bet degemeret e broioù ar c'hornôg. Diazezet eo bet an identelezh amerikan gant an daou skrid-se.
Disklêriet e voe ar [[Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika|Brezel Diabarzh]] e [[1861]] abalamour d'ar sklavelezh ha da blegoù fall an armerzh er Stadoù-Unanet. Ne viras ket ouzh a vro avat da vont war-raok. Evit gwir e oa bet miliadoù a dud o vont d'ober o annez ahont a-hed an {{XIXvet}} kantved. D'ar mare-se eo ivez e voe diorroet ar greantelerezh er vro hag e voe aloubet ar c’hornôg pa voe diorret an hentoù-houarn ahont.
 
En {{XXvet}} kantved}} eo deuet ar Stadoù-Unanet da vezañ galloudusañ bro ar bed a-fet armerzh, sevenadur ha politikerezh (dresit-holl war-lerc'h an [[Eil Brezel Bed]]), daoust m'o doa renerien ar vro c'hwitet war o zaol da vare ar [[brezel]] er [[Vietnam|Viêt-nam]]. Gwall skoet e voe an Amerikaned gant se. Abaoe m'eo peurechu ar [[brezel yen]] hag abaoe ma n'eus ket mui eus an [[URSS]] (Unaniezh ar Republikoù Sokialour ha Soviedel) eo ar Stadoù-Unanet ar vro dreistgalloudekañ nemeti er bed, evit a sell ar gallout milourel peurgetket.
 
== Politikerezh ==
[[Restr:White house south.jpg|thumb|right|An [[Ti Gwenn]], [[Washington DC]]]]
Ar vro zo anezhi hanter-kant [[Stad]] kevreat a astenn o beli leun war meur a dachenn : ur c'hevread eo.
 
Gouarnamant ar Stadoù-Unanet ne c'houlenn ket digant e geodediz petra eo o feiz. Dispartiet eo ar relijion diouzh ar Stad kevreadel en ur mod ofisiel. Asuret eo ar bennaenn-mañ gant ar vonreizh a ziogel ar frankiz krediñ. Ar stad kevreadel ne zegas skoazell ebet da skol relijiel ebet{{daveoù a vank}}. Ar bedenn renket gant ar skol zo difennet abaoe 1962 gant an diferadenn « Engel a-enep Vitale ».
 
Enklaskoù prevez a bep seurt a ziskouez ez eus etre 75  % ha 90  % eus an Amerikaned a gred e Doue. Koulskoude emaint 44  % o lavaret o deus cheñchet relijion ur wech da nebeutañ en o buhez. Ha lavaret a reont ne votont ket hervez o c'hredennoù.
 
Ar [[protestantiezh|brotestanted]] eo ar re niverusañ, met a-raok pell e vint dindan 50  %. Ur c'hard eus an Amerikaned zo [[Katoligiezh|katoliked roman]]. Bez' ez eus ivez [[dizoueidi|tud dizoue]] (16%), [[yuzevien]] (1,7%), [[boudisted]] (0.7%), [[muzulmaned]] (0.6%),, [[hindouisted]] ha kement zo.
 
== Stadoù ar Stadoù-Unanet ==
== C'hoarierion echedoù ==
{|
|- valign="top"
|-
|
| width="33%" style="vertical-align:top;" |
* [[Oscar Chajes]]
* [[David H. Li]]
* [[Edward Lasker]]
* [[Georges-Henri MacKenzie]]
|
| width="34%" style="vertical-align:top;" |
* [[Frank Marshall]]
* [[Paul Charles Morphy]]
* [[Eugène Rousseau]]
* [[Yasser Seirawan]]
|
| width="33%" style="vertical-align:top;" |
* [[Elizabeth Shaughnessy]]
* [[Jackson Showalter]]
* {{en}} [http://www.firstgov.gov Porched ofisiel Stadoù-Unanet Amerika]
* {{fr}} [http://usinfo.state.gov/fr/ Programmoù keleier etrebroadel skignet gant Servij kelaouiñ departamant-Stad ar Stadoù-Unanet]== Notennoù ==
 
== Notennoù ==
{{Daveoù}}
 
----
----
{{Amerika NKK}}
----
----
{{AFNA}}
----
----
{{Kuzul Surentez ABU}}
 
7 387

modifications