Diforc'hioù etre adstummoù "Trictrac"

196 okted lamet ,  1 bloaz zo
Diverradenn ebet eus ar c'hemm
D (Removing Link GA template (handled by wikidata))
 
|- valign="top"
| '''Doare :'''
| C'hoari tablez<br />C'hoari redadeg<br />C'hoari diñsoù
|-
| colspan="2" | <hr noShade />
|- valign="top"
|'''Barregezhioù :'''
| strategiezh,<br />kadouriezh,<br />jedoniezh,<br />tebegouriezh
|-
|}
 
== Gerdarzh ==
Da heul Euverte de Jollyvet, a skrivas ar c'hentañ pleustrad diwar-benn an ''trictrac'' e [[1606]]<ref name="EDJ">Euverte de Jollyvet, sieur de Votilley (emb. kresket, 1656), ''L'excellent jeu du trique-trac – Tres-doux esbat és nobles compagnies'', Veuve Jean Promé, [http://books.google.fr/books?id=8GQBrMIYkYkC&printsec=titlepage#v=onepage&q&f=false ''Google Books''] {{fr}}</ref>, ez asant ar braz eus ar c'heriadurourion evit skrivañ ez eo ar ger ''trictrac'' un drouzadell deuet diwar stlakoù an diñsoù hag ar jedoueroù war an tablez.<br />
Aozer dianav ur pleustrad bet embannet e [[1698]] a ginnigas un orin [[gresianeg|gresianek]], ''Τρις-Τραχυς'' ''Tris-Trachus'' a dalvezfe kement ha "teir gwech diaes da c'hoari ha da gompren".<ref>''Le jeu du trictrac, comme on le joue aujourd'hui'', en ''Académie universelle des jeux'', B. Cormon & Blanc, [[Lyon]], ''An 13'' - [[1805]], [http://books.google.fr/books?id=d4ZZAAAAYAAJ&pg=PA45&lpg=PA45&dq=%22Le+Jeu+du+trictrac+comme+on+le+joue+aujourd%E2%80%99hui%22&source=bl&ots=8t7pqIKvfN&sig=q0mYUPK1UAoIMZ_4WvmCq_57uF0&hl=fr&sa=X&ei=9o1TU8DsNYn8OdWugbgI&ved=0CDoQ6AEwAg#v=onepage&q=%22Le%20Jeu%20du%20trictrac%20comme%20on%20le%20joue%20aujourd%E2%80%99hui%22&f=false ''Google Books''] {{fr}}</ref>
 
== Istor ==
[[Restr:Trictrac Defrance.jpg|thumb|<center>C'hoarierion ''trictrac''</center><center><small>[[Léonard Defrance]] ([[1735]]-[[1805]])</small></center>]]
Den ne oar ez-resis pegoulz e voe ganet ar c'hoari-se. N'eus meneg ebet eus e orin er pleustradoù a zo bet embannet a vare da vare.<br />
A-drugarez d'e c'heriaoueg spesadel avat e c'haller kadarnaat bezañs an ''trictrac'' er {{XVIvet kantved}}, pa 'z eus meneg eus tri ger e gwerzennoù 38 ha 39 ar skrid ''La Friquassée crotestyllonnée, des antiques modernes chansons'' bet embannet e [[Rouen]] e [[1601]] :
{{Quotation|''Grand Ian petit Ian,<br />Margot la fendue, et tous ses gens'' <ref>[http://www.bmlisieux.com/normandie/friquase.htm Levraoueg-kêr Lisieux] {{fr}}</ref><ref>Prosper Blanchemain, Épiphane Sidredoulx, Bernadette Bricout (2013), ''La Friquassée crotestyllonnée - Rimes et jeux des enfants d'autrefois'', Silène, ISBN 978-2-913947-09-2</ref>}}
 
En abeg da gemplezhded reolennoù an ''trictrac'' ne veze c'hoariet nemet gant tud desket al lez, an noblañsoù hag ar vourc'hizelezh uhel ; maouezed ha gwazed a c'hoarie, hogen diaes e oa kavout mistri evit e zeskiñ.<ref name="EDJ" />
 
== Reolennoù berr-ha-berr ==
[[Restr:Guitondépart1.jpg|thumb|<center>Deroù ar c'hoari</center><center><small>Tennet eus pleustrad N. Guiton, 1822</small></center>]]
Pal ar c'hoari, evit pep den, eo merkañ kement a boentoù ha ma c'hall ; n'eo ket ret d'an den bout lamet e jedoueroù a-ziwar an tablez evit gounez, ar pezh a zo un diforc'h bras diouzh reolennoù ar ''backgammon'' hag ar ''jacquet''.
=== Staliadur ===
''Cases'' ("kombodoù") a reer eus ar biroù.<br />
Ur speurenn zo e kreiz an tablez a-benn e rannañ e div dachenn anvet ''petit-jan'' ha ''grand-jan'' ("Yann-vihan", "Yann-vras")<ref name="DEF">Jacqueline Picoche (2009), ''Dictionnaire étymologique du français'', Le Robert, ISBN 978-2-84902-424-9 (fr)</ref>
<ref>A-wechoù e lakaer an doue [[Impalaeriezh roman|roman]] ''[[Janus]]'' da orin ''jan'' peogwir e oa arouez an tremen etre deroù ha diwezh, doue an dibaboù, an dorioù hag an alc'hwezioù.</ref>. E-tal an dachenn enebour emañ pep ''jan'' : "Yann-vihan" e-tal "Yann-vihan" neuze, mard emañ diouzh tu kleiz un den emañ ivez diouzh tu dehoù an den arall.<br />
Pep den a laka e 15 jedaouer e 3 pe 4 berniad war ar c'hombod diniverenn anvet ''talon'' ("seul"), er ''petit-jan'' : tal-ouzh-tal en em gav ar jedoueroù neuze.<br />
* Niverennet ag 1 betek 11 eo ar c'hombodoù arall, en ur gregiñ gant ar bir a zo nes d'ar seul. Lod kombodoù niverennet zo bet anvet :
:• kombod 5 : ''coin bourgeois'' "korn bourc'hizel" (ar c'hombod 6 eo evit lod c'hoarierion)
:• kombod 10 : ''case de l'écolier'' "kombod ar skoliad" (''case du diable'' e reer ivez)
:• kombod 11 : ''coin de repos'' "korn diskuizhañ"
Goude bout lakaet e jedoueroù war ar seul e laka pep den e sikell en toull a zo tostañ dezhañ er ribl kostezel, diouzh tu ar seulioù. En toull kreiz e lakaer ar bannielig, tra ma chom goullo toulloù ar ribl kostezel arall. Gwechall e lakaed ar bannielig war an daol, pa veze sanket goulaouennoù-koar e toulloù kreiz ar ribloù kostezel a-benn c'hoari diouzh noz.<br />
Etre ar seulioù, stok ouzh ar ribl, e lakaer ar tri jedouerig.
=== Red ar jedoueroù ===
:• pep den a vanne un diñs en e ''jan'' vras, an tal kreñvañ o reiñ aotre da vannañ an daou ziñs ha da gregiñ da c'hoari — tro a veze neuze da gregiñ dre un doubl.
=== Bannañ an diñsoù ===
[[Restr:Anciens dés.jpg|thumb|left|<center>Diñsoù kozh, en [[askorn]]</center>]]
Hollret eo ober gant ar c'hornedoù evit meskañ an diñsoù kent o bannañ.<br />
Ret eo e kouezhfe an diñsoù a-blad war an tablez, hep direnkañ ar jedoueroù.<br />
Mat eo ar vannadenn mar kouez an diñs(où) a-blad war ur jedouer pe war un tamm anezhañ.<br />
Mat eo ivez mard en em gav diñs pe ziñs a-blad er ''jan'' arall.<br />
Fall eo ar vannadenn mar lamm an diñs(où) war unan eus ar ribloù pe er-maez eus an tablez.<br />
Fall eo ivez mard en em gav un diñs war egile.</br />
E ken degouezh ma vefe un diñs a-veskell etre ur jedouer ha deun an tablez, pe etre ur ribl ha deun an tablez, e lakaer un trede diñs warnañ : mar rikl ez eo fall ar vannadenn.<br />
Pa vez fall un diñs e ranker advannañ an daou.
{{clear}}
=== Disoc'hoù an diñsoù ===
A vouezh uhel e kemenner disoc'hoù pep bannadenn, en ur gregiñ dre an tal kreñvañ : 5-2, n'eo ket 2-5.<br />
Pep dennadenn doubl he deus un anv :
:• 1-1 : ''bezas'', ''bezet'' (eus ar galleg kozh ''ambesas'' e teu ''bezas'', diwar al [[latin]] ''ambo-'' "an daou war an dro, an daou a-gevret" hag an unanenn latin ''as'' evit ar moneiz, ar pouez ha muzulioù arall)<ref name="DEF" />
:• 6-6 : ''sonnez''
=== Dilec'hiañ ar jedoueroù ===
[[Restr:Trictrac checker Louvre OA166.jpg|thumb|<center>Ur jedouer ''trictrac'' en [[ivor]],</center><center><small>{{XIIvet kantved}}, kavet e [[Bayeux]] e [[1838]]<br />''[[Mirdi al Louvre]]''</small></center>]]
Goude bout bannet an daou ziñs e kaser ur jedouer a gombod da gombod, an niver anezho o vout kevatal da zisoc'h un diñs pe an daou. Ne c'haller en ober nemet pa n'eus jedouer enebour ebet er c'hombod diwezhañ ; mard eus 1 jedouer enebour hepken er c'hombod ne c'haller ket e ac'hubiñ, chom a ra ar jedouer-se en e lec'h met trec'het eo, ar pezh a zegas poentoù d'an trec'her.<br />
Mar dibab an den kas e jedouer diouzh disoc'h an daou ziñs en e raio en ur verkañ un ehan etre an div lammadenn, ha ne c'hallo en ober nemet mar n'eus jedouer enebour ebet koulz er c'hombod etre hag er c'hombod diwezhañ.<br />
En ken degouezh ma vefe bet tennet un doubl e c'haller c'hoari an eil diñs goude egile gant ur jedouer hepken, pe c'hoari daou jedouer, unan diouzh pep diñs.<br />
Ret eo c'hoari disoc'h an daou ziñs pa c'haller en ober ; mar ne c'haller c'hoari nemet un diñs e ranker c'hoari an hini kreñvañ ; mard eo dic'hallus, c'hoari an hini gwanañ ; pa ne c'haller ket c'hoari e lezer an dro d'an den enebour.<br />
* Mar stoker gant an dorn ouzh ur jedouer goude bout bannet an diñsoù e ranker dilec'hiañ ar jedouer-se mar goulenn an den enebour ha mar galler fiñval hervez reolennoù ar c'hoari ; evel en [[echedoù]] e ranker kemenn ''j'adoube !'' ("marc'hegiñ a ran !") mar stoker ouzh ur pezh a venner kempenn hep e zilec'hiañ.
=== Ar c'hornioù diskuizhañ ===
Kombod 11 pep c'hoarier eo e gorn diskuizhañ ; arabat eo ac'hubiñ ar c'horn diskuizhañ enebour.<br />
Reolennoù zo evit chom er c'horn diskuizhañ hag evit mont kuit anezhañ :
:– gant daou jedouer c'hoariet war un dro en e ac'huber ;
:– evel ur c'hombod arall eo ar c'horn diskuizhañ pa vez goullo : gwir zo da ehanañ warnañ e-kerzh un dilec'hiadenn a-c'houde un doubl.
=== Poentoù, toulloù ha gak ===
[[Restr:Pavillon de trictrac.jpg|thumb|<center>Bannielig en ivor</center>]]
Ret eo gounez daouzek poent evit lakaat ar sikell en un toull, en ur gregiñ dre an hini a zo e-tal ar seul. Echu eo an droiad ''trictrac'' pa 'z erru ar sikell en daouzekvet toull, hini ar c'horn diskuizh. An den kentañ o tizhout an daouzekvet toull eo an trec'her.<br />
Poentoù a c'hounezer dre daolioù-c'hoari a anver ''jan'' ivez, pe dre lemel e holl jedoueroù a-ziwar an tablez, pe c'hoazh dre fazioù kontañ a-berzh an den enebour.
 
Da skouer : mard eus 6 poent gant un den dija emañ e jedouerig etre ar c'hombod 5 hag ar speurenn ; mar gounez 4 foent ouzhpenn en e lakaio etre ar bir 11 hag ar ribl a-benn merkañ en deus 10 poent. Mar gounez 2 boent muioc'h e tistroio e jedouerig d'ar seulioù hag e tilec'hio e sikell un toull pelloc'h.
;Perzh ar gak
Mar deu un den a-benn da c'hounez daouzek poent tra ma n'eus bet hini ebet gant e enebour e kas e sikell daou doull war-raok.<br />
Mar ne zeu ket a-benn, an eil den a c'hallo en ober marteze, ha hennezh a laka ar gak e-kichen e jedouerig a-benn ma vefe dalc'het soñj e c'hallfe mont daou doull war-raok e-lec'h unan – daou jedouerig evit aroueziañ daou doull neuze.<br />
Mar deu an den kentañ a-benn da verkañ poentoù d'e dro n'eus c'hoarier ebet a gement a zo gak, setu e tistro ar gak d'ar seulioù hag un toull hepken e vo dilec'hiadenn nesañ sikell pe sikell.
;Perzh ar bannielig
Par da hini ar gak eo, evit an droiad a-bezh avat.<br />
Etre an div sikell, war ribl an tablez, emañ ar bannielig e deroù an droiad. Mar tizh an eil den e zaouzekvet toull hep na vefe bet dilec'hiet sikell egile e c'hounez an droiad gak. Mar ne c'hall ket abalamour m'en deus an eil den dilec'hiet e sikell, hennezh a laka ar bannielig en toull er ribl ma oa e sikell kent fiñval : kement-se evit merkañ e c'hall d'e dro gounez an droiad gak.<br />
Mar ne zeu ket an eil den a-benn da c'hounez an droiad gak d'e dro e lakaer ar bannielig er-maez eus an tablez, rak den ne c'hallo gounez an droiad gak.
;Ezkerzh ar jedoueroù
7 387

modifications