Diforc'hioù etre adstummoù "Galleg"

498 okted lamet ,  17 vloaz zo
Diverradenn ebet eus ar c'hemm
'''galleg''' : ''gall + eg'' (''gallec'' e 1622)
[[ca:Francès]] [[da:Fransk]] [[de:Französische Sprache]] [[en:French language]] [[es:Idioma francés]] [[eo:Franca lingvo]] [[id:Bahasa Perancis]] [[ia:Lingua francese]] [[it:Lingua francese]] [[he:צרפתית]] [[hu:Francia nyelv]] [[na:Francise]] [[nl:Frans]] [[ja:フランス語]] [[no:Fransk språk]] [[nds:Franzeusch]] [[pl:Język francuski]] [[pt:Língua francesa]] [[ro:Limba franceză]] [[simple:French language]] [[sl:Francoščina]] [[fi:Ranskan kieli]] [[sv:Franska]] [[th:ภาษาฝรั่งเศส]] [[tokipona:toki Kanse]] [[zh-cn:法语]] [[zh-tw:法語]]
 
ErAr '''galleg''' zo ur langajyezh roman get ur substrat goloa hag ur superstrat frañsikfrankek. ChanchetChañchet en-desdeus dohdiouzh ée du, diardiwar volantébolontez tolpadeutolpadoù tud gouiansetgouiañset (èlar seurt gant tud erar Pléiad) pe enstitusioneuensavadurioù (èla-seurt engant an Académie Française). ErBa gallegfamilh zoar bayezhoù famillgalloroman erema langajeuar galloromangalleg. PePa vezèveze kaojetkaozeet ur bochad langajeuyezhoù dohdeus a-bep-sort familleufamilhoù bar FransFrañs (hag e vez groeitgwraet « patois » anehèanezhe get dismégansdismegañs, hag eez zoeus moaiandmoaian da zispartizispartiñ drédre ziùziv famillfamilh vraousvras, langajeuyezhoù oïl ban hanternoz, langajeuyehoù ocok bar hreistéc'hreistez, hag ea zo urul lodenlodenn ageus erar famillfamilh oksitan-ha-katalan pe oksitan-ha-roman), nendne'd éeo erar galleg, hag ea zo langajyezh er LézLez, nameitnemet ur meskaj litérèrlennegel-rik aal lod anehèanezhe, re oïl surtoutdreist-holl.
 
 
<big>Galleg </big>
|-----
| MenLec'h éma vez kaojetkaozeet:
| FransFrañs, Beljik, Suis, Kanada, Aod en Olifant ha 47 bro aralarall.
<!--
|-----
| RégionRannvro: ||
-->
|-----
| NiùérNiver a dud hag erar haojac'haoze: || 130 milion
|-----
| Renk: || 11
|-----
| valign="top" | GuéenGwezenn<br />renkeinrenkiñ:
|
Indez-europeg<br />
&nbsp;LangajeuYezhoù italek|Italeg<br />
&nbsp;&nbsp;LangajYezh roman|Roman<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;LangajeuYezhoù italek erar HuhC'huzh-HiolHeol|Italeg erar HuhC'huzh-HiolHeol<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Italeg erar HuhC'huzh-HiolHeol|KuhKuzh-HiolHeol<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;IbéroIbero-gallik<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;galloroman|Galloroman<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;GallorétegGalloreteg<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;langajeuyezhoù oïl|Langajeuyezhoù oïl<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Galleg<br />
|-----
! colspan="2" bgcolor="lawngreen" | Statud ofisiel
|-----
| LangajYezh ofisiel :
| valign="top" | FransFrañs, Beljik, Suis, Kanada hag 21 vro aral
|-----
| valign="top" | Ba penpenn enan treutraoù é maema :
| en Académie française, en Délégation générale à la langue française et aux langues de France, Service de la langue française (Belgique), Office québécois de la langue française, les Conseils supérieurs de la langue française de France, de Belgique et du Québec
|-----
! colspan="2" bgcolor="lawngreen" | KodeinKodiñ
|-----
| ISO 639-1: || fr
|}
 
==IstoérIstor==
 
D’erD’al liesanlïesañ ée vez laretlavaret éhlar éeo eran hetandestenn testengentañ bet skrivet ée proto-c'halleg (pe ''romana lingua'' pe ''roman (langajyezh)|roman'') ''Serments de Strasbourg'' (Touéadelleu Strasbourg) ée 842. Mod aralall, enan taol ketankentañ ma oe bet kaojkaoz ageus ur langajyezh roman e oe ée 813, deda gevérgeñver sinod Tours. EnAn destendestenn litérèrlennegel ketankentañ érgant langajar yezh-sense zo bet skrivet tro-dro deda 880. HenehHennezh éeo "Séquence de sainte Eulalie", met moaiandmoaian 'so laretda élavaret maeo bet skrivet enan destendestenn-sense ée pikareg kentohkentoc'h aveitevit ée galleg énen guirionégwirionez. É ma retRet laretlavaret ne chervijaservij ket de galz a dra goberober un diforhdiforc'h étréetre "langajYezh" ha "parlant-bro": n'eseus ket moaiandmoaian spéseinda enspesiñ treuan éntraoù en ur feson krenkrenn ha fur. ÉrEr blébloaz 1539 ée lakalak lézenlezenn Villers-Cotterêts erar galleg langajYezh erar GuirGwir hag enar administrasion[[melestradur]].
 
AveitEvit enfed istoéran zoistor ez eus tu deda uéletwelet pemp stad énen évolusionemdroadur erar langajyezh, hag en-desdeus chanchetchañchet a-dammigeudammigoù ageus ur stumstumm d'en araleben (érar skuérieuskwerioù deda heul hor-bo dahletdalc'het skritur erar vollerion. ChanchetChañchet éeo bet un tammig a-gaost boutbezañ ésohaesoc'h deda lénlenn). TuieuTuioù aralall eez zoeus deda zispartieinzispartiiñ maréeumareoù dishavaldishañval évolusionemdroadur erar langajyezh, ha nendne'd éeo erar re-sense nameitken fesonieunemet fesonioù de laretlavaret ée pèhpezh amzer é maeo bet skrivet un destendestenn ée-kevérkeñver stad erar langajyezh. ErAr feson deda renkeinrenkiñ stadeustadoù erar langajyezh e ganiambganiamp édandindan n'éeo ket groeitgwraet war ar er grammel hembkinhepken, met arwar erar skritur eùéive:
* roman (langajyezh)|roman :
** IX<small><sup>vet</sup></small> k., ''Touéadelleu Strasbourg'' (842) :
:''Pro deo amur et pro christian poblo et nostro commun salvament, d’ist di in avant, in quant deus savir et podir me dunat, si salvarai eo cist meon fradre Karlo et in aiudha et in cadhuna cosa, si cum om per dreit son fradra salvar dist, in o quid il mi altresi fazet, et ab Ludher nul plaid nunquam prindrai, qui meon vol cist meon fradre Karle in damno sit'',
* galleg kohkozh (X<small><sup>e</sup></small>-XIII<small><sup>vet</sup></small> k.) :
** X<small><sup>vet</sup></small> k., ''BuhéBuhez Sant Léger'' (tro-dro deda 980) :
:''Domine Deu devemps lauder / Et a sos sancz honor porter. / In su’amor cantomps dels sanz / Quœ por lui augrent granz aanz'',
** XII<small><sup>vet</sup></small> k., ''SoñnenSonenn Roland'' (tro-dro deda 1170) :
:''Seignurs baruns, a Carlemagnes irez ; / Il est al siege a Cordres la citet. / Branches d’olives en voz mains porterez, / Ço senefiet pais e humilitet'',
** XII<small><sup>vet</sup></small> k., Alexandre de Bernay, Roman d'Alexandre (tro-dro deda 1185) :
:''Li mengiers est tous pres, que li quieu l’ont hasté, /Puis sont li siege fait et li tapit geté. / Li chevalier s’assieent qant il orent lavé / Et on lor a le vin en hanas aporté'',
** XII<small><sup>e</sup></small>-XIII<small><sup>vet</sup></small> k., Jehan Bodel, ''Brunain la vache au prestre'' (fabliaufablioù ; étréetre 1165 ha 1210) :
:''Nus hom mouteploier ne puet / Sanz grant eür, c’est or del mains. / Par grant eür ot li vilains / Deus vaches, et li prestres nule. / Tels cuide avancier qui recule'',
* galleg krenkrenn (XIV<small><sup>e</sup></small>-XV<small><sup>e</sup></small>/XVI<small><sup>vet</sup></small> k.) :
** XIV<small><sup>vet</sup></small> k., ''les Enseignemenz'' (livrlevr segredeusegredoù kegin, entre 1304 et 1314) :
:''Por blanc mengier — Se vos volez fere blanc mengier, prenez les eles e les piez de gelines e metez cuire en eve, e prenez un poi de ris e le destrempez de cele eve, puis le fetes cuire a petit feu, e puis charpez la char bien menu eschevelee e la metez cuire ovec un poi de chucre'',
** XV<small><sup>vet</sup></small> k., François Villon, er ''Lais ou le Petit Testament'' (verstro-dro da 1456) :
:''Le regart de celle m’a prins / Qui m’a esté felonne et dure ; / Sans ce qu’en riens j’aye mesprins, / Veult et ordonne que j’endure / La mort, et que plus je ne dure, ''
* galleg klasik (XVI-XVII<small><sup>e</sup></small>/XVIII<small><sup>vet</sup></small> k.) ;
** XVI<small><sup>vet</sup></small> k. Louïze Labé, ''Sonnets'' (étréetre 1545 ha 1555) :
:''Je vis, je meurs : je me brule et me noye. / J’ay chaut estreme en endurant froidure : / La vie m’est et trop molle et trop dure. / J’ay grans ennuis entremeslez de joye'',
** XVII<small><sup>vet</sup></small> k., Charles Perrault, ''Peau d’Âne'' (1694) :
:''Il était une fois un Roi, / Le plus grand qui fût sur la Terre, / Aimable en Paix, terrible en Guerre, / Seul enfin comparable à soi : / Ses voisins le craignaient, ses États étaient calmes.''
* galleg modern (adal enan XVIII<small><sup>vet</sup></small> k.).
 
== LitératurLennegezh ==
 
E-mesk eran hetanoberoù obéreupouezus pouizuskentañ :
* ''La Chanson de Roland'' (Roland, Charlemagne, Olivier, Ganelon)
* ''Le roman de Renart'' (Goupil, Ysengrin)
*''Défense et illustration de la langue française''
 
==Galleg a-vremanvremañ==
 
HiniùHidi éeo erar galleg erar langajyezh ofisiel nameitonnemeti énba é-leihheleizh a vroieuvroioù, ha groeitgwraet ée vez getongantañ ée marmeur a ganiheni aralall. Lod ageus enan nasioneunasionoù hag ea impliaimplij erar langajyezh-sen ese zoeo énan Organisation internationale de la Francophonie (KompagnunehKompagnunezh enternasionaletrebroadel erar BroieuBroioù é-mene élec'h ma vez kaojetkaozeet galleg). A-verpedvepred é maeo bet skrivet erar galleg getgant enan alfabet latin. A-houdéc'houde erar XVI<small><sup>vet</sup></small> kantvléadkantvloaziad ée vez implietimplijet signeusignoù bihan hag e vo réolenneureolennoù édantèdindane adal enan XVIII<small><sup>vet</sup></small> kantvléadkantvloaziad.
 
 
ErYezh gallegofisiel zoar langajC'honvension ofisielMètre ereo Honvensionar Mètregalleg, hag ea lakalak unitéeuunvezh diazédiazez er sistem enternasionaletrebroadel|unitéeuuniteoù muzul érar fizikiehfizik. HenehHennezh ea zo unan aeus uigentugent langajyezh ofisiel enan UnañnigehUnaniezh European.
 
 
===ImpliImplij erar galleg érer bed===
 
 
Yezh ofisiel ar broioù-mañ eo ar galleg:
Er galleg zo langaj ofisiel er broieu-man:
{|
|----- bgcolor="#FFD900"
! bro
! kaojerionkaozeerion (langajyezh-mamvamm)
! poblañs
! poblans
! stank. pob.
! brastérbraster
|----- bgcolor="#FFD900"
!
! (apeuprèapeupre)
! (Studi Gourhelen 2003)
! (/km²)
! (km²)
|-----
| FransFrañs (doardouar-bras) || align="right" | 60 000 000
| align="right" | 60 180 600
| align="right" | 105 || align="right" | 547 030
|-----
| Republik demokratel ar C'hongo
| Républik démokratik er Hongo
| align="right" | || align="right" | 55 225 478
| align="right" | 24 || align="right" | 2 345 410
| align="right" | 3 || align="right" | 9 976 140
|-----
| (KébekKebek) || align="right" | 5 700 000
| align="right" | || align="right" | || align="right" |
|-----
| align="right" | - || align="right" | 1 240 000
|-----
| SénégalSenegal || align="right" | || align="right" | 10 580 400
| align="right" | - || align="right" | 196 190
|-----
| BeljikeBeljik || align="right" | 4 000 000
| align="right" | 10 290 000
| align="right" | - || align="right" | 30 510
| align="right" | - || align="right" | 56 785
|-----
| RépublikRepublik Kreiz en AfrikAfrika || align="right" |
| align="right" | 3 683 600
| align="right" | - || align="right" | 622 984
| align="right" | - || align="right" | 23 000
|-----
| Luksambourg (paysbro)|Luxembourg || align="right" | || align="right" | 454 157
| align="right" | - || align="right" | 2 586
|-----
|}
 
Ha bout n'éeo ket ofisiel éeo erar galleg enan eilvet langajyezh érer broieubroioù-manmañ:
{|
|----- bgcolor="#FFD900"
! bro
! poblañs
! poblans
! stank. pob.
! braster
! brastér
|----- bgcolor="#FFD900"
!
! (Studi GourhelenGouhelen 2003 )
! (/km²)
! (km²)
|-----
| AljériAljeri || align="right" | 32 810 500
| align="right" | - || align="right" | 2 381 440
|-----
|}
 
OhpenOuzhpenn eitevit kemetkement-sense zo paot-mat a hallegerionc'hallegerien hoahc'hoazh énen Ejipt, énen Indez (Pondichéry), énen Itali (Val d'Aoste), érer Laos, érer Moritani, érer RoantelehRouantelezh UnañneitUnanet (InizenneuInizennoù Angl-ha-Normand), StadeuStadoù UnañneitUnanet enan AmérikAmerik surtoutdreist-holl (Louisiane ha Bro-Saoz NeùéNevez) hag érer VietnamViet-Nam.
 
ErAr Frankophonie zo ur gompagnunehgompagnunezh enternasionaletrebroadel broieubroioù hag a ouarnemanteuouarnamantoù ée-menlec'h éma vez kaojetkaozeet galleg.
 
E-kevérkeñver enan istoéristor é maeo bet erar galleg langajyezh erar penneupennoù-bras hag erar gomersiziongenwerzherien ée Bro-Saoz épade-pad tro-dro da 300 vlévlez, adal gounidgounit enan Normanted bedékbetek 1362, ma'n-desdeus erar [[saozneg]] keméretkemeret léhlec'h erar galleg aveitevit mat.
 
=== BroieuBroioù ée-menlec'h ém'eo ma erar galleg erar langajyezh ofisiel nameitonnemeti ===
* FransFrañs
* BéninBenin
* Burkina
* Republik demokratel ar C'hongo
* Républik démokratik er Hongo
* Kongo
* Aod en Olifant
* Gabon
* GinéGine
* Mali
* Monako
* Nijer
* KébekKebek
* Senegal
* Sénégal
* Togo
 
=== BroieuBroioù é-menlec'h ém'eo ma erar galleg unan ageus erar langajeuyezhoù ofisiel ===
* Beljik (Walloni, Bruxelles)
* Burundi
* Kameroun
* Kanada (KébekKebek, Brunswick NeùéNevez)
* RépublikRepublik Kreiz en AfrikAfrika
* Komoreu
* Djibouti
* Vanuatu
 
(1) Bar StadeuStadoù UnañneitUnanet n'eseus ket a langajyezhoù ofisiel, met eranavet gallegeo ear zo anaùetgalleg a-renk getgant erar saozneg tudu-se a-houdéc'houde 1968, ma oe saùetsavet er hCOFIDILc'h-COFIDIL d'an ampoent.
 
=== BroieuBroioù ée-menlec'h éma vez implietimplijet liesalies erar galleg ===
 
* AljériAljeri
* Andorre
* Marok
Implijer dizanv