Krogit e-barzh !
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ

Ul ledennad dour-sall bras-tre eo ar mor (liester : morioù). Er ster hollekañ e c'holo ar mor war-dro 70,8% eus an voul-douar, war ur gorread a 361 000 000 km², strewet ennañ ar c'hevandirioù. Meurvorioù a reer eus ar morioù brasañ a zo etre ar c'hevandirioù.

Kuzh-heol war ar mor e Namibia
Ur mor avat n'eus aod ebet dezhañ : Mor Sargassum, a zo bevennet er Meurvor Atlantel gant froudoù-mor hepken ; dibar eo e zourioù sioul goloet a bakadoù bezhin gell anvet Sargassum, diwar sargaço e portugaleg, eus al latin sǎlīcastrum, anv ar blantenn Solanum dulcamara hec'h anv skiantel (e brezhoneg : "chapeled-an-aer"[1] , "frond', 'front", "frount", "gwinienn yusaz"[2].

En douaroniezh e vez roet ur ster strizh d'ar ger "mor" : ul ledennad dour-sall bevennet tamm pe damm gant kevandirioù ; daou vor zo enklozet e-kreiz ur c'hevandir : Mor Aral ha Mor Kaspia (ul lenn sall eo ar Mor Marv) e gwirionez. Dre astenn-ster e reer "morioù" eus ledennadoù dour dous bras evit o zermeniñ evel brasoc'h eget al lennoù all ; lakaet e vezont da vorioù diabarzh : Lenn Geneva, Lenn Poyang, Lenn Tai, Lenn Tiberiad, Lenn Van, meur a lenn vras e Kanada hag er Stadoù-Unanet), e-kreiz Azia hag e Suamerika (al Lenn Titicaca, da skouer).

Dre hevelebiezh koulskoude ez eus "morioù" dizour, ar re a greder gwelet war lod planedennoù. War al Loar ez eus bet badezet meur a vor, da skouer : Mor ar Sioulded ha Mor ar Glaveier) ; heñvel zo bet graet war Veurzh.

Implijet e vez ar ger mor evit mareoù ar morioù o-unan war an Douar : setu ur mor mat (ul lanv mat).

Gerioù deveret kemmañ

E penn lod gerioù hag a denn d'ar mor emañ ar rakger mor-[3] evit anv al loened-mor peurvuiañ, da skouer : morc'hast, morc'hwen, mordouseg, morgaoul, morgazh, morhoc'h, morlaer, morlenn, morlu, morskoul, morvarc'h, morvezegiezh, morvil. Al lostger -mor zo ivez : bran-vor, donvor, izel-vor, ki-mor, kog-mor, kraoñ-mor, leue-mor, steredenn-vor, tramor.

Ar verb morañ a vez implijet evit lakaat ur vag da verdeiñ war ar mor ha divorañ eo ar c'hontrol : mont war an douar goude bageal. Dont war wel goude bezañ bet goloet gant ar mor zo ur ster all d'ar ger divorañ.

Dour sall kemmañ

Er Plioken, war-dro 3,7 milmilion a bloavezhioù zo, ez eus bet war an Douar un oberezh volkanek bras hag a skarzhas gazoù, dioksidenn garbon (CO2), klor ha soufr en o zouez. Ar gazoù-se o deus dazgweret gant an dour evel ma reont bremañ gant trenkennaat an dour :

  • CO2 (dioksidenn garbon) + H2O (dour) → H+ (ion hidrogen) + HCO3-3- (ion bikarbonat)
  • SO2 (dioksidenn soufr) + H2O → H+ + HSO3-3- (ion sulfat)

Yenaat a eure an Douar kant milion a vloavezhioù goude. Glizh ha glaveier trenk a stummas ar meurvorioù kentañ. Div zamkaniezh zo evit displegañ perak ez eo sall ar mor :

  1. dre an trenkter-se e voe rimiet reier an Douar, hag an dour a sammas an haloù a oa enno kent o c'has dre zourredennoù ha stêrioù betek ar meurvorioù ;
  2. eztennet ez eo bet an haloù war-eeun diouzh strad ar meurvorioù dre c'hlizhennadur aezhennoù trenk.

Holenegezh kemmañ

Ar sodiom zo euvret e live ar c'heinoù-meurvor, magma tomm-berv a-leiz zo er menezioù danvor-se. Gant kement a wrez en em vesk an ionoù sodiom gant rannigoù all, ha sanket er roc'h e chomont. Ar c'helc'hiad-mañ a grou ur c'hempouez : digemm dre vras e chom ar bec'h holen (NaCl) er morioù.

Holenegezh a reer eus ar bec'h holen a zo en dour-mor, a vuzulier e gorre an dour e parzhoù dre mil (‰) ; 35,16504 gramm dre litrad (37‰) eo holenegezh keitat an dour-mor, ur c'hementad hag a zo bet termenet en dave da c'horre ar Meurvor Atlantel.[4]. An dourioù sallañ er meurvorioù (etre 37 ha 38‰) zo en trovanoù : en Norzh, keit-ha-keit etre aodoù Afrika ha re Florida hag er Su, a-vaez da aodoù Arc'hantina ; un tamm mat salloc'h c'hoazh eo ar Mor Kreizdouar, a zo ur mor damserr, rak skort e vez ar glaveier eno ha bras an diaezhennañ ; salloc'h eget ar c'heitad ivez eo dourioù Mor Arabia etre Oman ha Pakistan. Lod lennoù sall serr zo kalz salloc'h c'hoazh, ar Mor Marv o vezañ an hini sallañ er bed (300‰, da lavaret eo 300 gramm dre litrad).

Er c'hontrol, en hec'h izelañ e vez an holenegezh en douarioù yen : nebeutoc'h eget 34‰ en Arktika hag en Antarktika, rak gleb ha yen e vez an amzer eno.


Pa zileizh an dioksidenn garbon en dour e tazgwered gantañ evit kenderc'hañ meur a gediad kimiek, ionek pe get : war-dro 3,5% eus holenegezh an dour-mor zo dileizhadoù haloù ha n'int ket NaCl : haloù klor (19,3‰), sodiom (10,8‰), soufr (2,7‰), magneziom (1,3‰), kalkiom (0,4‰), potasiom (0,4‰), bikarbonat (0,1‰), brom (0,07‰), karbonat (CO3, 0,01‰), strontiom (0,,01‰), bor (0,01‰), fluor (0,001‰) ha re all (<0,001‰)[4].

Donder kemmañ

Etre an aergelc'h ha strad ar mor eo e c'horre. E-keñver ar gorre-se, a anver live ar mor, e vez muzuliet kement uhelder a-us dezhañ hag a-is dezhañ war an Douar.

Etre 0 metr (an traezhennoù) ha -11 000 metr eo donder ar meurvorioù hag ar morioù eta. Kompezennoù danvor war zisvarr eo an darn vrasañ eus strad ar meurvorioù, etre -3 000 ha -6 500 metr. Mor Breizh n'eo ket donoc'h eget 174 metr, en Hurd's Deep, a zo un draoñienn er gwalarn d'an Inizi angl-ha-norman.

Trenkaat ar meurvorioù kemmañ

 
Ur garreg-kourral aet da wenn — La Rényon, 2006

Trenkaat ar meurvorioù (hag ar morioù) a reer eus digresk pH an dourioù-mor : seul izeloc'h ar pH, seul drenkoc'h int[5].

Etre 1751 ha 2004, pH dour gorre ar meurvorioù zo digresket eus 8,25 da 8,14 : trenkoc'h int neuze, dre an abeg ma vez kenderc'het kalz muioc'h a c'hazoù saotrus, a zioksidenn garbon dreist-holl. Ar CO2-se a sav en aergelc'h, ma tileizh e dour ar c'houmoul pe war-eeun er morioù. Kement ha 22 000 kilogramm dioksidenn garbon a vez lonket gant morioù ar bed bep bloaz.

E-mesk ar c'hediadoù kimiek a vez kenderc'het gant dileizhadur ar CO2 en dour-mor ez eus trenkennoù karbonek hag a c'hall dileizhiñ ar c'harbonat kalkiom (CaCO3) a zo e skeledenn ar c'houral, ar pezh a laka ar c'herreg-koural en arvar : gwennaat a reont a-raok mervel. Obererezhioù mab-den eo ar pennabeg da gement-se :

  • euvret e vez an dioksidenn garbon a vez kenderc'het betek re ;
  • implij treloskoù kondon evit ar c'harbedoù hag an tommerezh a genderc'h dioksidenn nitrogen (NO2) ; pa zazgwered gant dour e ro trenkenn nitrek (HNO3) ha nitratoù (ionoù NO3-) hag a gontamm ar glaveier, an dourioù dous hag an dour-mor, dre an aergelc'h hag an dourredennoù ;
  • pa vez devet treloskoù kondon e tro ar soufr a zo enno da zioksidenn soufr (SO2), a ro trenkennoù sulfurus (H2SO3) ha sulfurek (H2SO4).

An natur hec'h-unan avat a genderc'h gazoù a c'hell trenkaat an dourioù : gant ar menezioù-tan hag an tanioù-gwall, da skouer ; CO2 a vez bannet en aergelc'h gant analadur an darn vuiañ eus ar plant hag eus al loened na vevont ket en dourioù.

Liammoù diavaez kemmañ

Notennoù kemmañ

  1. Geriadur Ménard, 2020, p. 443-b (ISBN 978-2-38190-004-9)
  2. {(fr) Duros, Fanch. Herbarum vernaculi – Lexique du nom des plantes en breton. Bei : Éditions La Digitale, 1991, p. 104 (ISBN 978-2-903383-36-7)
  3. Geriadur brezhoneg An Here, 2001, p. 935-a (ISBN 978-2-86843-236-0)
  4. 4,0 ha4,1 (en) Millero, Frank J. & al. The composition of Standard Seawater and the definition of the Reference-Composition Salinity Scale. Kavet : 01/10/2023. )
  5. pH : pondus Hydogenii, "pouez an hidrogen", da lavaret eo ar c'hementad a ionoù hidrogen en un dourenn. Termenet da 7 ez eo bet pH an dour glan (H2O) : kement a ionoù H+ hag a ionoù OH- zo ennañ. Bazek eo an dourennoù pa vez pH > 7 ha trenk pa vez pH < 7.

 
Commons
Muioc'h a restroù diwar-benn

a vo kavet e Wikimedia Commons.

  Porched ar Mor – Sellit ouzh pennadoù Wikipedia a denn da bed ar mor.