Digeriñ al lañser pennañ

Emsavadeg ar Bonedoù ruz zo un emsavadeg pobl hag a c’hoarvezas e Breizh e 1675 ; kastizet garv e voe gant gouarnamant ar roue Loeiz XIV.

099 La révolte du papier timbré.jpg
« La révolte du papier timbré »
Jean-Bernard Chalette (1676)
Mirdi an Arzoù-kaer, Roazhon

Daou varead a vez digejet gant an istorourien :

  • unan kentañ a c’hoarvezas e miz Ebrel 1675 e kêrioù bras reter ar vro, Roazhon ha Naoned dreist-holl, hag anvet « Emsavadeg ar Paper timbr » dre ma oa savet a-enep taosoù berniet war an dud, en o zouez ar paper timbr lakaet da ret evit ober aktaoù ;
  • e Breizh-Izel e voe lakaet reuz er maezioù gant kouerien, hag anvet eo « Emsavadeg ar Bonedoù ruz » pe « Emsavadeg ar re Dorreben » dre ma veze gwisket ar beizanted gant bonedoù ruz (pe glas, kement-se a oa hervez al lec’hioù). E Kernev hag e Treger dreist-holl e voe freuz ha reuz, e miz Gouere hag Eost.

Tammoù reuz a savas er memes mare e kêrioù evel Dinan, Gwened hag e Roazhon muioc’h c’hoazh.

KenarroudAozañ

 
Papertimbr, Abati ar Groaz-Santel, Kemperle, d'an 9 a viz Eost 1674.

Ar roue Loeiz XIV en devoa ezhomm mammennoù nevez evit arc'hantaouiñ Brezel Holland (1672-1678), a zlee bezañ unan prim met a veze oc'h en em ledañ dre an amzer. Armeoù Frañs a oa bet stanket dre ma voe digoret ar skluzioù gant Hollandiz. Ouzhpenn da se, o morlu a oa kroget da lakaat seziz war an aodoù gall. Sparlet tamm-pe-damm e oa an hentoù dezougen, ar pezh a groge da vezañ drastus evit ar c'henwerzh e Breizh. Div wech e tilestras Hollandiz eno : er Gerveur e 1673 hag e Groe e 1674. Colbert, maodiern an arc'hant da Loeiz XIV, a zivizas neuze sevel tailhoù nevez. Da gentañ feurm ar paper timbr, un tailh hag a voe lakaet e pleustr e miz Ebrel 1674. Ar paper-se a oa ret evit an holl skridoù justis (testamantoù, kevradoù gwerzh hag ar marilhoù ganedigezh) ; evit an dud foran e lakaas kresk war an oberiadurioù e-liamm gant ar justis, hag evit labourerien ar gwir e oa ur riskl da welet o danvez labour o vont war zigresk dre un niver bihanoc'h a oberiadurioù a-berzh ar bobl.

An holl dud neuze avoe kounnaret gant an tailh nevez. D'ar 27 a viz Gwengolo 1674 e voe miret gwerzh ar butun gant ar roue, un tailh a voe lakaet ha feurmoù war ar butun a voe lakaete pleustr. An dud aotreet da werzhañ butun a adprenas staliadoù ar genwerzhourien, pa oa difennet dezho e werzhañ o-unan. An adaozadur-se a blantas reuz er rouedadoù dasparzh ar butun da vutuniñ pe da chaokañ, ral evoe ar butun wararmarc'hadoù, ar vutunerien hag ar genwerzhourien a voe kounnaret.

Er memes mare, un tailh nevez a voe savet war an traezoù graet diwar staen, ha pa vijent e gwerzh pe biaouet a-werso ; paket fall e voe ar gouerien binvidik hag an davarnourien, ret e voe dezho lakaat kresk war o frizioù evit adtapout ar c'holloù nevez. Koulz ar werzherien hag o fratikoù a voe fuloret.

Red an darvoudoùAozañ

 
Evit gwaskañ an emsavadeg e voe dibennet tourioù-iliz er Vro Vigoudenn, evel da skouer e chapel Langiwa e Ploneour-Lanwern

Klevet e voe diwar-benn un emsavadeg e Bourdel a-enep lod tailhoù (nebeut a dra e gwirionez) ; en em sevel a reas an dud e kêr Roazhon d’an 3 a viz Ebrel 1675 pa glevjont ar c’heloù. Lakaet e voe an arigrap war burevioù butun ha war burev ar paper timbr e Breujoù Breizh.
Kemend-all a c’hoarvezas e Naoned, Gwened, Gwengamp, Dinan hag all ; un emsavadeg kêriz e voe er penn-kentañ eta. Parlamantidi ha tud eus ar bobl a oa e penn an emsavadeg. Arme ar roue, renet gant Charles d'Albert d'Ailly, dug Chaulnes ha lesanvet "An hoc'h lart" [1], a voe karget da lakaat an urzh da ren en-dro. E Naoned e krogas an adurzhiañ ; eno e voe lakaet d’ar marv Goulven Salaun a oa e penn ar jeu.

Abegoù an emsavadegoùAozañ

Koulz an noblañs hag ar bobl a oa paket gant ar c'hesk a veze atav war an tailhoù bet savet gant ar galloud kreiz adalek 1670. Pa voe lakaet e peustr ur paper timbr a-ratozh evit an aktaoù gwiriañ ha justis ha gwirioù nevez war ar milinoù, ar goredoù, ha kalz traoù all c’hoazh, Stadoù Breizh a glaskas adprenañ editoù ar roue en eskemm ouzh an hanter muioc'h eget o zalvoudegezh. Darn hepken a voe dilezet. Bloaz war-lerc’h e voe adsavet an editoù-se hep goulenn nag ali nag aotre Stadoù Breizh.
Un emsavadeg all a voe enep an noblañs hag an uhelidi, an taosoù, ar brientoù. Goulennet e voe ivez ma vije difennet frankiz Breizh. Plantet e voe an tan e manerioù hag e kastelloù ha devet dielloù.

A-wechoù e lakaas an emsaverien o c’hoantoù dre skrid, anvet Code païsan, pe neuze c’hoazh e brezhoneg Pessovat ("pezh zo a vat"), ha sinet Torr e benn.

Skeudenn ar Bonedoù Ruz en amzer a-vremañAozañ

 
"Bonedoù Ruz" o vanifestiñ e Lannarstêr war ur pont d'ar 1 a viz Meurzh 2014

E 1975 e oa bet lidet 300 vloaz an emsavadeg gant ar Strollad Komunour Gall en doa aozet ur gouel e Karaez ha gant Unvaniezh Demokratel Breizh en doa lakaet c'hoari dre Vreizh a-bezh ur pezh-c'hoari savet gant Paol Keineg, Le Printemps des Bonnets rouges, c'hoariet gant ar strollad Théâtre de la Tempête eus Pariz.[2].

E 2006 en doa klasket prefed Penn-ar-Bed mirout na vije skeudenn Sebastian ar Balp war panell vrudañ kêr Garaez war bord an hent bras. [3]

E 2013 e voe kemeret ar "Bonedoù Ruz" da arouez gant un emsavadeg evit "labourat, bevañ ha divizout er vro", hag a c'houlenn dilez an écotaxe da skouer. Gwisket e voe bonedoù ruz ganto e-kerzh ar manifestadegoù, evel e Kemper d'an 2 a viz Du pe e Karaez d'an 30 a viz Du.

LevrioùAozañ

E galleg
  • Henry Chotard (1862), Madame de Sévigné en Bretagne, Nabu Press, 2011 (ISBN 978-1-246-54962-1)
  • Léon de La Brière (1882), Madame de Sévigné en Bretagne, Forgotten Books, 2017 (ISBN 978-0-243-05333-9)
  • Jean Lemoine (1896), Documents inédits relatifs à la Révolte du Papier timbré en Basse Bretagne en 1675, Bulletin de la Société archéologique du Finistère
  • Jean Lemoine (1898), La Révolte du Papier timbré ou des Bonnets Rouges, Ulan Press, 2012 (ASIN : B009LDO46S)
  • Charles Le Goffic (1906), Les Bonnets Rouges, Éditions des Régionalismes, 2013 (ISBN 978-2-8240-0150-0) • Levrel (embannadur niverel) e 2013 (ISBN 978-2-8240-5003-4)
  • Yves Garlan & Claude Nières, Les révoltes bretonnes de 1675 – Papier timbré et Bonnets rouges, Éditions Sociales, Paris, 1975 (ASIN : B01MQ29ELV)
  • Arthur Le Moyne de La Borderie, La Révolte du Papier Timbré advenue en Bretagne en 1675, adembannet e-barzh Les Bonnets Rouges, Union Générale d'Éditions (dastumad 10/18), Paris, 1976
  • Boris Porchnev, Les buts et les revendications des paysans lors de la révolte bretonne de 1675, embannet e-barzh Les Bonnets Rouges, Union Générale d'Éditions (collection 10/18), Paris, 1976
  • Serge Duigou, La Révolte des Bonnets Rouges en pays bigouden, Éditions Ressac, Kemper, 1989 (ISBN 978-2-904966-19-4)
  • Serge Duigou, La révolte des pêcheurs bigoudens sous Louis XIV, Editions Ressac, Kemper, 1989 (ISBN 978-2-904966-19-4)
  • Armand Puillandre, Sébastien Le Balp - Bonnets Rouges et papier timbré, Éditions Keltia Graphic- Kan an Douar, Landelo-Speied, 1996 (ISBN 978-2-906992-65-8)
  • Serge Duigou, Les coiffes de la révolte – Légendes du pays bigouden, Editions Ressac, Kemper, 1997 (ISBN 978-2-904966-36-1)
  • Jean-Pierre Kerloc'h, La révolte des Bonnets rouges, SEDRAP Jeunesse (8-11 vloaz), 2012 (ISBN 978-2-7581-1503-8)
  • Michel Nassiet, Qui étaient les Bonnets Rouges ?, Skol Vreizh, 2013 (ISBN 978-2-36758-020-3)
E brezhoneg

Liamm diavaezAozañ

NotennoùAozañ

  1. Loeiz Herrieu &al., Istoér Breih, pe Hanes ar Vretoned, An Oriant, Dihunamb, 1910, p. 248.
  2. Jean-Jacques Monnier, Histoire de l'Union démocratique bretonne, Les cahiers du Peuple breton, niv. 7, Presse Populaires de Bretagne, 1998, p. 19.
  3. Ur skeudenn eus ar banell-se