Tad-kozh an Nedeleg

Tad an Nedeleg, pe Tadig an Nedeleg, pe Tad-kozh (an) Nedeleg[1], pe Paotr (kozh) an Nedeleg[1] eo an den, gwenn e varv ha ruz e vantell, a zegas profoù d'ar vugale da noz Nedeleg, hervez ur vojenn savet en XIXvet kantved en Amerika, diwar istor sant Nikolaz, ha degouezhet e Bro-C'hall en XXvet kantved (gant ar soudarded stadunanat e 1917, a greder), hag e Breizh war-lerc'h an eil brezel bed.

Ded Moroz, paotr kozh ar skorn, er broioù slavek.

Klotañ a ra e zonedigezh da Vreizh gant deroù diskar ar sevenadur kristen. Hervez an hengoun kristen e Breizh (disheñvelik e broioù all, evel Alamagn pe Spagn, a-wechoù) eo ar Mabig Jezuz a zegase profoù ar vugale d'ar familhoù kristen betek dibenn ar bloavezhioù 1950.

E boltredAozañ

Kozh ha kofek eo Tad an Nedeleg, gant e varv gwenn hag e zilhad tomm dindan e vantell ruz.

Kemm a ra an den a vro da vro, rak ne vez ket heñvel an amzer e Kanada hag en Aostralia d'ar 25 a viz Kerzu. Gant korriganed e vez skoazellet da gargañ e stlejell a zo sachet gant kirvi-erc'h, pe ur plankenn-mor en Aostralia. Dre ar siminal (pa vez unan) e teu en tier da lakaat ar profoù e botez ar vugale dirak an oaled pe en-dro d'ar wezenn-sapr. E Bro-Saoz ha SUA e vez lakaet ul loer ouzh barlenn ar siminal pe dindan gwezenn Nedeleg. En Enez ar Skorn e lak un tamm prof e botez ar vugale lakaet war varlenn ar prenestr adalek penn kentañ miz Kerzu.

IstorAozañ

 
Ur Sinter Klaas izelvroat e 2007
 
An doue german Odin, poltredet e 1886. Hervez ar vojenn e tiskenne war an douar da reiñ profoù d'ar vugale.

Kentañ keloù eus an den a voe e SUA en XIXvet kantved eta. Dont a ra an anv Tad an Nedeleg eus an anv gallek Père Noël. Father Christmas a lavarer e saozneg bremañ. Koulskoude e oa Santa Claus e anv da gentañ. Dont a ra an anv-se eus ar Sinter Klaas nederlandek, a ra dave d'ar sant Nikolaz.

Levezonet eo skeudenn ar paotr Nikolaz gant mojennoù all a bep seurt ivez :

  • hini Nisse (pe Julenisse) ur c'horrigan eus broioù Lec'hlenn, a zegas profoù d'ar gouel a zo e-kreiz ar goañv, ar Midtvintersblot, ur paotr barvek, gant e voned, hag e zilhad feur ivez;
  • hini un doue kelt Gargan, a vije bet diazez Gargantua ar skrivagner Rabelais,
  • hini an doue viking Odin, a ziskenne war an douar da zegas profoù d'ar vugale.

Mojenn Sant NikolazAozañ

Bevañ a rae Nikolaz e kreisteiz Turki e-kichen Antalya er IVvet kantved. Anaout a reas an heskinadeg diwezhañ ha Sened Meur Nikea, a-bouez en istor ar gristeniezh. Hervez ur vojenn en devije saveteet tri bugel.

En XIvet kantved e voe laeret e relegoù gant marc'hadourien italian, met dilezel a rejont un tamm eus e glopenn hag e garvan. Ar peurrest a zegouezhas e Bari, ma vije c'hoarvezet burzhudoù.

Adalek an XIIvet kantved e weler ar père Fouettard o kemer perzh er vojenn, hag o kastizañ ar vugale disent. Pa zegouezho Santa Claus ne vo ket anv anezhañ ken.

XIXvet kanvedAozañ

 
Illustration to verse 1 of Old Santeclaus with Much Delight
 
1850 illustration of Saint Nicolas with his servant Père Fouettard/Zwarte Piet
 
Engravadur embannet e Canadian Illustrated News en 1875.

En 1821 en Evrog Nevez e voe embannet A New-year's present, to the little ones from five to twelve. El levr e kaver ur varzhoneg dizanv, Old Santeclaus with Much Delight, gant Santeclaus en ur stlejell sachet gant ur c'harv-erc'h o vont da gas profoù d'ar vugale .[2] Mennozhioù modern diwar-benn Santa Claus a oa krog da redek goude embann ur varzhoneg dizanv all, "A Visit From St. Nicholas" (anavezet hiriv evel "The Night Before Christmas") en Troy, New York, Sentinel d'an 23 a viz Kerzu 1823; Clement Clarke Moore a lavaras diwezhatoc'h e oa eñ an hini a oa an oberour, met hervez lenneien zo eo Henry Livingston, Jr. (marvet nav bloaz a-raok diskleriadur Moore) an hini a oa saver an oberenn.[3][4]


E 1860, er sizhunieg Harper's Illustrated Weekly en Evrog Nevez, e weler Santa Claus en ur gwiskamant gant feur gwenn hag ur gouriz lêr. E-pad tost da 30 vloaz e vo skeudennet ar boulom gant Thomas Nast, skeudennaouer ar gelaouenn, hag embannet kantadoù a dresadennoù diwar-benn kement tra a denn da vojenn Santa Claus. Eñ an hini a roas dezhañ e berzhioù brudetañ: e gof, e gorn-butun evel un Izelvroad eus an amzer, gwiskamant feur. Nast ivez eo an hini a laka an den, en un dresadenn eus 1885, da chom er pol Norzh. Adkemeret e voe ar mennozh er bloaz goude gant ar skrivagner George P. Webster.

 
Engravadur gant Thomas Nast en Harper's Illustrated Weekly en 1881.



RusiaAozañ

En Rusia eo deuet Ded Moroz da vezañ tost da batrom Sant Nikolaz war-dro dibenn an XIXvet kantved.

Coca ColaAozañ

Krouet e vije bet Tad an Nedeleg, hervez ar vrud, gant ar gompagnunezh Coca-Cola en 1931. Kement-se n'eo nemet ur vojenn e-giz kêr[5][6].

E Bro-C'hallAozañ

Deuet eo ar Père Noel gall eus ar Father Christmas stadunanat erruet er vro e 1944 hag eus skeudenn Sant Nikolaz, un dudenn eus mojennoù-pobl Alamagn hag ar broioù alamanek, hag anavezet e Loren gallek zoken koulz hag e Flandre hag Elzas.

Implijet eo bet Tadig an Nedeleg-se gant ar IVre Republik C'hall, goude amzervezh Pétain eta, evit digristenaat Nedeleg. Ha talvoudus bras eo bet kanaouenn Tino Rossi (a oa bet bac'het e 1944) , d'ar bolitikerien da vrudañ, e 1946, an ideologiezh nevez ha da Dino da gaout pardon ha bennozh ofisiel.

A bep seurtAozañ

 
Burev-post an Tad Nedeleg e Rovaniemi, Finland
 
Ded Moroz, kizellet en erc'h, e Samara.
  • Pelec'h emañ Tad an Nedeleg o chom?
    • Hervez tud Norge eo e Droeback, 50 km er c'hreisteiz da Oslo.
    • Da dud Sveden eo e Gesunda, er gwalarn da Stockholm.
    • Da vugale Denmark n'eus arvar ebet: e Greunland.
    • E SUA e kreder emañ er Pol Norzh.
    • Foeltr forzh ne ra tud Finland: en 1927 o deus divizet e ranke magañ e girvi-erc'h. Neuze eo bet lakaet e annez e Laponia, e bro Korvatunturi da gentañ. Goude-se, peogwir e oa un tamm distro an tolead, en doa ranket dilojañ da vont da Rovaniemi.
  • E Siberia e fell d'an dud kaout o hini, met sur a-walc'h peogwir ne reont ket mat ar c'hemm gant Ded Moroz, kenderv serb ha rus an Tad Nedeleg, goueliet d'ar 7 Genver gant e verc'h-vihan Sniegurotchka.
  • E Kanada e vez kontet emañ du-hont en Hanternoz, e Tiriadoù ar Gwalarn.
  • Enez Christmas, e Kiribati, er Meurvor Habask, a lavar bezañ annezlec'h an Tad Nedeleg, met tud zo a gred n'eo nemet e hañvlec'h.
  • E Turki ec'h embanner eo er vro-se emañ relegoù ar sant Nikolaz, e tolead Antalya.

Kirvi-erc'hAozañ

Eizh karv-erc'h n'en doa ken an Tad Nedeleg e deroù an XXvet kantved. E 1939 e voe krouet un navvet dezhañ gant ar barzh Robert L. May en ur gontadenn Nedeleg ma ranke an den kaezh stourm ouzh ar gwallamzer ha ma oa o vont da vezañ diwezhat en e labour, panevet Rudolph, ar c'harv-erc'h ruz e fri, a sklerijenne an hent e-kreiz ar gorventenn.

Pennadoù karAozañ

Liammoù diavaezAozañ


LevrioùAozañ

  • Emañ an Tad Nedeleg o prenañ diankachoù, gant Pierre Petton, skeudennoù gant Valérie Daubé, brezhoneg gant Deneza Mager, 2006.
  • Lili zo o c'hortoz Tadig an Nedeleg , skrid ha skeudennoù gant Yael ar Gov, Sav-Heol, 2020.

GweloutAozañ

Muioc'h a restroù diwar-benn

a vo kavet e Wikimedia Commons.

NotennoùAozañ

  1. 1,0 ha1,1 Geriadur brezhoneg An Here, 2001, p. 958b.
  2. mentioning Don Foster, Author Unknown: On the Trail of Anonymous (New York: Henry Holt, 2000: 221–75) for the attribution of Old Santeclaus to Clement Clarke Moore. Tspace.library.utoronto.ca.
  3. Fazi arroud : Tikedenn <ref> direizh ; ne oa bet lakaet tamm testenn ebet evit an daveennoù anvet msnbc
  4. Kirkpatrick, David D. (2000-10-26). "Whose Jolly Old Elf Is That, Anyway?; Literary Sleuth Casts Doubt on the Authorship of an Iconic Christmas Poem". 
  5. (fr) http://tatoufaux.com/spip.php?article330, (en) http://www.snopes.com/cokelore/santa.asp
  6. https://www.franceculture.fr/histoire/le-pere-noel-a-t-il-ete-cree-par-coca-cola?utm_medium=Social&utm_source=Facebook&fbclid=IwAR0vicLH1-ZrTOOeaoCVA_YI4_cRqGb8GcbGc2B-N26Ol45VlzLjGBgIZ6A#Echobox=1608302276